मानव सभ्यताको आदिकालदेखि नै जिज्ञासा र अन्वेषणले नै विकासको जग बसालेको हो । यस विकास यात्रामा विज्ञानले सदैव नवीन दिशा प्रदान गरेको छ । कुनै पनि समाजको पूर्ण विकास तब मात्र सम्भव हुन्छ जब त्यहाँका सबै नागरिकले समान रूपमा आफ्नो बौद्धिक क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसर पाउँछन् । यद्यपि, ऐतिहासिक रूपमा विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणितको क्षेत्र पुरुषप्रधान सामाजिक संरचना र पितृसत्तात्मक सोचको घेराभित्र खुम्चिएको देखिन्छ । आज विश्वले यो परिपाटीलाई चुनौती दिँदै परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ, जसको अग्रपंक्तिमा महिला वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र नवप्रवर्तकहरू दृढताका साथ उभिएका छन् ।
विज्ञानमा महिलाको यात्रा केवल प्रयोगशालाको काम मात्र नभएर यो त सामाजिक बाधाहरू र विभेदपूर्ण मानसिकतामाथिको विजयको महागाथा हो । विगतमा महिलाहरूलाई ज्ञानको ढोकाबाट वञ्चित गरिन्थ्यो । महान वैज्ञानिक मेरी क्युरीले दुई पटक नोबेल पुरस्कार जितेर इतिहास रचे पनि, सुरुवाती दिनमा उनले आफ्ना खोजहरूको पहिचानका लागि पुरुष सहयोगीको सहारा लिनुपरेको यथार्थ हाम्रा सामु छ । त्यस्तै, नासाको अन्तरिक्ष अभियानमा जटिल गणितीय गणना गर्ने क्याथरिन जोनसनको योगदान दशकौँसम्म पर्दा पछाडि नै रह्यो । यी उदाहरणहरूले के देखाउँछन् भने, विगतमा महिलाको बौद्धिक क्षमतालाई स्वीकार गर्न समाज कति अनुदार थियो । तर आज समय बदलिएको छ, आधुनिक युगमा महिलाहरू आफ्नो पहिचान र अधिकारका लागि कसैको अनुमति पर्खिदैनन् ।
११ फेब्रुअरी ११ फेब्रुअरीमा मनाइने ’विज्ञानमा महिला र बालिकाहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस’ केवल एउटा क्यालेन्डरको पाना मात्र होइन । यो वैज्ञानिक सोचमा लैङ्गिक समावेशिताको विश्वव्यापी मापदण्ड हो । यस दिवसले हामीलाई बारम्बार यो तथ्य स्मरण गराउँछ कि प्रतिभा, सिर्जनशीलता र आविष्कार गर्ने क्षमता लिङ्ग, जाति, वर्ग वा भूगोलको सीमाभित्र कैद हुँदैन । विज्ञान सार्वभौम छ र यसको विकासमा आधा आकाश ओगट्ने महिलाहरूको सहभागिता बिना पूर्णता प्राप्त हुन सक्दैन ।
लामो समयसम्म समाजमा एउटा गलत भाष्य स्थापित गरिएको थियो— गणित र विज्ञान बालिकाहरूका लागि कठिन विषय हुन् । इन्जिनियरिङ र प्रविधिको क्षेत्रलाई पुरुषको कार्यक्षेत्र भनेर सीमित गरिँदा कयौँ प्रतिभाशाली बालिकाहरूको सम्भावना कोपिलामै ओइलाए । तर आजको सचेत युवा पुस्ताले यी पुराना र अवैज्ञानिक रूढीवादी धारणाहरूलाई जरैदेखि उखेल्दै छन् । अन्तरिक्ष अनुसन्धानदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), जैविक विज्ञानदेखि पर्यावरण संरक्षण, र रोबोटिक्सदेखि डाटा विज्ञानसम्मका हरेक आधुनिक क्षेत्रमा महिलाहरूले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् । इथाेपियाकी चर्चित वैज्ञानिक डा. सेगनेट केलेमु, इटालीकी चर्चित वैज्ञानिक डा. फबियोला गियानोट्टी जस्ता विश्वविख्यात वैज्ञानिकहरू र नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत महिला वैज्ञानिकहरू आजका बालिकाहरूका लागि सशक्त प्रेरणाका स्रोत बनेका छन् ।
सफलताका कथाहरू सुनिँदै गर्दा हामीले अझै बाँकी रहेका चुनौतीहरूलाई नजरअन्दाज गर्नु हुँदैन । विज्ञानमा लैङ्गिक समानताको लक्ष्य अझै पूर्ण रूपमा प्राप्त हुन सकेको छैन । मुख्य बाधाहरू यस प्रकार छन्ः
शैक्षिक पहुँचमा असमानताः विशेषगरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका बालिकाहरू अझै पनि गुणस्तरीय विज्ञान शिक्षा र प्रयोगशालाको पहुँचबाट टाढा छन् ।
कार्यक्षेत्रमा अदृश्य पूर्वाग्रहः अनुसन्धानका अवसरहरू, पदोन्नति र कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन गर्दा अझै पनि महिलाहरूमाथि मानसिक र संस्थागत पूर्वाग्रह राख्ने गरिन्छ ।
वैज्ञानिक नेतृत्वमा कमीः तल्लो तहमा महिलाको संख्या बढे पनि निर्णय प्रक्रिया र उच्चस्तरीय वैज्ञानिक संस्थाहरूको नेतृत्वमा महिलाको प्रतिनिधित्व अझै सन्तोषजनक छैन ।
कार्य-जीवन सन्तुलनः वैज्ञानिक करियरका लागि आवश्यक पर्ने लामो समय र पारिवारिक जिम्मेवारी बीचको तालमेल मिलाउन उचित सामाजिक र संस्थागत सहयोगको अभाव छ ।
विज्ञानमा महिला सहभागिता केवल कोटा वा संख्याको विषय होइन, यो त वैज्ञानिक उत्कृष्टताका लागि अपरिहार्य आवश्यकता हो । जब कुनै अनुसन्धान टोलीमा विविधता हुन्छ, तब समस्यालाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि विविध हुन्छ । महिलाहरूको सहभागितालेः १. अधिक मानवीय र व्यावहारिक समाधानहरू प्रस्तुत गर्न मद्दत गर्छ । २. अनुसन्धानको गुणस्तर र सिर्जनशीलतामा अभिवृद्धि गर्छ । ३. विज्ञानलाई समाजको तल्लो तहसम्म जोड्ने र समावेशी बनाउने कार्य गर्छ ।
विज्ञानमा महिलाको पाइलालाई अझ बलियो बनाउन समाजका हरेक तप्काले भूमिका खेल्नुपर्छः
शिक्षामा सुधारः विद्यालय स्तरदेखि नै प्रयोगात्मक र खोजमूलक शिक्षण विधि अपनाई बालिकाहरूको जिज्ञासालाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।
रोल मोडलको प्रचारः पाठ्यपुस्तकहरूमा महिला वैज्ञानिकहरूको योगदानलाई प्रमुखताका साथ समावेश गर्नुपर्छ ।
सरकारी र नीतिगत पहलः छात्रवृत्ति, विशेष अनुसन्धान कोष र कार्यस्थलमा महिलामैत्री वातावरण (जस्तैः शिशु स्याहार केन्द्र र लचिलो कार्यसमय) सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
पारिवारिक सहयोगः छोरीहरूलाई पनि छोरा सरह जोखिम मोल्न र ठूला सपना देख्न परिवारले हौसला दिनुपर्छ ।
नेपालजस्तो विकासशील मुलुकका लागि महिला वैज्ञानिकहरूको भूमिका झनै महत्त्वपूर्ण छ । कृषि प्रधान देश भएकाले कृषि प्रविधिमा सुधार, स्वास्थ्य सेवाको विस्तार र स्थानीय स्रोतसाधनको वैज्ञानिक व्यवस्थापनमा महिलाहरूको योगदानले देशको आर्थिक समृद्धिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ । नेपाली महिला वैज्ञानिकहरूले स्थानीय समस्याहरूलाई नजिकबाट बुझेका हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूले दिने समाधानहरू अझ बढी व्यावहारिक र प्रभावकारी हुन्छन् ।
विज्ञानको यात्रा कहिल्यै सहज हुँदैन, यो असफलता, धैर्य र निरन्तरको संघर्षबाट मात्र सफल हुन्छ । महिला वैज्ञानिकहरूले आफ्नो आत्मविश्वास र दृढतालाई हतियार बनाएर अघि बढ्नुपर्छ । विज्ञानमा महिलाको सहभागिता बढ्नु भनेको मानव ज्ञानको सीमालाई फराकिलो बनाउनु हो । हाम्रो अन्तिम लक्ष्य यस्तो समाज निर्माण गर्नु हो जहाँ कुनै पनि बालिकाले आफ्नो लिङ्गका कारण सपना देख्न नछोडोस् । जब लैङ्गिक विविधता वैज्ञानिक उत्कृष्टताको आधारस्तम्भ बन्छ, तब मात्र विज्ञानले साँच्चै मानवताको भलाईका लागि काम गर्न सक्छ । आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यस्तो उज्यालो भविष्यको निर्माण गरौँ जहाँ विज्ञानमा महिलाका पाइलाहरूले विकासको नयाँ इतिहास रच्नेछन् ।
सन्दर्भः विज्ञानमा महिला तथा बालिकाहरूको अन्तरराष्ट्रिय दिवस
